نوشته‌ها

ترکیب درزبان فارسی

یکی از فرآیند های پر بسامد واژه سازی در زبان فارسی فرآیند”ترکیب” است.
در این درس ترکیب ” اسم یا بن فعل+اسم” آمده است. کلمات مرکب که براثر فرآیندترکیب حاصل می شوند، کلماتی هستند که اجزای آنها به تنهایی معنی مستقل دارند و پس از ساخت ترکیب و شکل گیری واژه ی جدید، معنای تازه ای می دهند.

مثال:

اسم ➕اسم : مانندکتاب نامه

بن فعل➕اسم :مانند شناسنامه

بازی از جمله فعالیت هایی است که دربرنامه ی درسی زبان آموزی مورد تاکید است؛ زیرا فراگیران در بازی به ارتقای درک شنوایی و رشد و پرورش قوه ی بیان، دست می یابند و یاد می گیرند که با یکدیگر فکر کنند و به افکار خود سامان بدهند و به حل مسائل با مشارکت یکدیگر برآیند. در پایه ی چهارم، بازی های زبانی همراه با تحرک و نشاط مورد نظر است. تدریس کلمات مرکب(کلمه+نامه( در قالب بازی نیز به یادگیری آسان آن می انجامد.

مثال :
کلمات مختلفی از ترکیب درست و نادرست (کلمه + نامه) روی مقواهای گرد بنویسید و در حیاط مدرسه روی دیوار نصب کنید. از بچه ها بخواهید در قالب مسابقه “دارت” را به سوی ترکیبات نادرست نشانه بگیرند. گروهی که زودتر کار خود را به انجام رساند، برنده اعلام می شود.

قانون جدانویسی برای واژگان مرکب و موارد آن این قانون چنین بود:
اجزای واژگان مرکب جدا، اما در بی‌فاصله نوشته ‌می‌شوند.
اما ممکن است شناخت واژگان مرکب و تشخیص آن‌ها برای برخی خوانندگان مشکل باشد. یک راه ساده در مطلب امروز آمده‌است، شاید با یادگیریِ این فرمول‌ها، نگارش آن‌ها ساده‌تر شود.
واژگان مرکب
از نظر ساختاری می‌توانیم واژگان مرکب را به چهار گروه تقسیم کنیم:

نخست، واژگان مرکبی که یک جزء آن‌ها، ماده‌ی (بن) فعلی‌ست؛ مانند:
دل‌آور، سرافراز، دانش‌جو، دانش‌آموز، فرمان‌دار، بدخواه، فریادرس، نام‌آور، نام‌دار، سرنوشت‌ساز، بهره‌برداری، چشم‌داشت، بزرگ‌داشت، یادگرفتن، آرایش‌کردن، خدابیامرز، خودباخته، راه‌نما، ره‌نمود، داغ‌دیده، آزادی‌خواه، استقلال‌طلب، زبان‌شناس
شناخت این گروه آسان است. کافی‌ست اجزای واژه‌ی مرکب را جابه‌جا کنید و پس از ماده‌ی فعلی، «ـَـنده‌ی» اضافه نمایید. باید ترکیب معنادار و به همان معنای پیش از جابه‌جایی باشد؛ برای نمونه:

دانش‌آموز ← آموزنده‌ی دانش
فریادرس ←رسنده‌ی فریاد

دوم، واژگان مرکبی که از ترکیب ۲ اسم، یا صفت و اسم ساخته شده‌اند؛ مانند:

شیرمرد، بیداردل، نیک‌دل، نیکوکار، شادمان [مان= خانه]، گران‌بها، پری‌چهره، سیاست‌مدار، دولت‌مرد، کتاب‌خانه، فرهنگ‌سرا، سست‌اراده، سربلند، آیین‌نامه

سوم، گروهی از واژگان مرکب هستند، که میان اجزایشان، می‌توان خط تیره گذاشت؛ مانند:

سوسیال-دموکرات، اقتصادی-سیاسی، فرهنگی-هنری، علمی-کاربردی
چهارم، این گروه واژگان مرکب، از ترکیب سه‌ یا چهار واژه ساخته شده‌اند، که اغلب یکی از این سه واژه، حرف است؛ مانند:

دست‌اندرکار، سرهم‌نویسی، بخورونمیر، همه‌چیزدان، ازمابهتران، ازخودراضی، دست‌ودل‌باز
تقسیم‌بندیِ دیگری که در مورد واژگان مرکب انجام می‌شود، به نوع آن‌ها مربوط است:

۱- اسم مرکب؛
۲- صفت مرکب؛
۳- فعل مرکب؛
۴- قید مرکب؛
۵- حرف اضافه‌ی مرکب.

این تقسیم‌بندی در نگارش واژه تأثیری ندارد و چون مطلبِ این بار، به دستور خط در حوزه‌ی جدانویسی مربوط است، از بیان آن خودداری می‌کنیم.

تمرین:
در این دو متن خبری، واژگان مرکب با کشیدن خط زیر آن‌ها و توضیحی درمورد ساختارشان در میان قلّاب مشخص شده‌اند.
نکته‌ این‌که، متن‌ها ویرایش نیز شده‌است، که می‌توانید با اصل متن در سایت خبریِ ایرنا مقایسه نمایید:
تهران- ایرنا- رییس سازمان مدیریت و برنامه‌ریزی [ترکیب اسم و ماده‌ی مضارع و پسوند] کشور اعلام کرد: «میزان تورم سالیانه از ۱۰٫۲درصد در اردیبهشت‌ماه [ترکیب دو اسم] به ۹٫۵ درصد در پایان خردادماه کاهش یافت [ترکیب اسم و فعل].»
به گزارش ایرنا، محمدباقر [ترکیب صفت] نوبخت [ترکیب صفت و اسم] در جلسه علنیِ امروز (سه‌شنبه) [ترکیب دو اسم] مجلس شورای اسلامی با بیان گزارشی از وضعیت اقتصادیِ کشور با یادآوری [ترکیب اسم و ماده‌ی فعلی و پسوند] این‌که [ترکیب ضمیر و حرف] میزان تورم در سه سال گذشته روند کاهنده داشته‌است، اظهار داشت: «کاهش تورم یک‌ساله [ترکیب دو اسم و پسوند] و تک‌رقمی‌شدن [ترکیب دو اسم، پسوند و مصدر] آن موفقیت بزرگی‌ست.»
وی ادامه داد: «میزان تورم نقطه‌به‌نقطه [ترکیب دو اسم و یک حرف] نیز از ۶٫۸ درصد در اردیبهشت‌ماه به ۶٫۱ درصد در خردادماه تقلیل یافت.»
نوبخت ابراز امیدواری کرد که به‌زودی گزارشی از روند رشد اقتصادی کشور به نمایندگان مجلس تقدیم کند.
وی در عین حال افزود: «البته آمار رشد اقتصادی در سه‌ماهه [ترکیب دو اسم و یک پسوند] چهارم سال گذشته از رشد مثبت ۲درصدی حکایت دارد که نسبت به یک درصد سالیانه، نیز نسبت به منفی ۶٫۸ درصد در آغاز سال ۱۳۹۲ آماری مطلوب است.»
تهران- ایرنا- رییس مجلس شورای اسلامی از اقدام وزارت اطلاعات در خنثاسازی[۱] [ترکیب صفت و ماده‌ی مضارع و پسوند] توطئه‌های اخیر تروریست‌ها تشکر کرد [ترکیب اسم و فعل] و گفت: «مجلس شورای اسلامی از اقدامات وزارت اطلاعات در ایجاد امنیت پای‌دار [ترکیب اسم و ماده‌ی مضارع] حمایت می‌کند [ترکیب اسم و فعل].
به گزارش خبرنگار پارلمانی ایرنا، علی لاریجانی در بخش دیگری از سخنانش در آغاز جلسه علنیِ امروز- سه‌شنبه- مجلس شورای اسلامی افزود: «لازم می‌دانم به سربازان [ترکیب اسم و صفت] گم‌نام[۲] [ترکیب صفت و اسم] امام زمان (عج) در وزارت اطلاعات که توانستند توطئه‌های اخیر تروریست‌ها را خنثا کنند، سپاس بگویم.»
وی تأکید کرد: «مجلس شورای اسلامی، امنیت ملّت را در اولویت کار خود قرار داده‌است [ترکیب اسم و فعل] و از اقدامات وزارت اطلاعات در ایجاد امنیت پای‌دار[۳] پشتیبانی خواهد کرد [ترکیب اسم و فعل].
رییس مجلس شورای اسلامی، هم‌چنین [ترکیب حرف و ضمیر] درباره پیروزیِ مردم عراق علیه تروریست‌ها در فلوجه گفت: «این پیروزی را به این ملّت عزیز و رشید، و مسؤولان دولت عراق تبریک می‌گویم.»

لاریجانی با تأکید

بر این‌که فلوجه یک مسأله مهم در سال‌های اخیر بوده‌است،
اظهار داشت [ترکیب اسم و فعل]: «در سال‌های اخیر حوادث بسیار نگران‌کننده [ترکیب دو صفت] در منطقه، به‌ویژه در عراق رخ داد، که کانون این مسأله در فلوجه بود. لذا این دژی که تروریست‌ها برای خود درست کرده بودند [ترکیب صفت و فعل]، با اقدامی سنجیده، حساب‌شده [ترکیب اسم و ماده‌ی ماضی و پسوند] و طرّاحیِ مردم و نیروهای مسلح عراق از دست تروریست‌ها خارج [حذف شد به قرینه: خارج شد، ترکیب اسم و فعل]، و به مردم عراق بازگردانده شد.

خلاصه ای درباره دستگاه های بدن

دستگاه های بدن عبارتند از:

دستگاه گردش خون
دستگاه گردش خون، سیستم نقل و انتقال بدن است. دستگاه گردش خون از گروهی از اندام ها تشکیل شده که خون را در میان بدن حمل می کنند. قلب خون را پمپ می کند و سرخرگ ها (شریان ها) و سیاهرگ ها (وریدها) آن را نقل و انتقال می دهند.
خون غنی از اکسیژن سمت چپ قلب را ترک می کند و وارد بزرگ ترین رگ (عروق) به نام آئورت می شود. آئورت به شریان های کوچک تر منشعب می شود که این شریان های کوچک تر هم به رگ های حتی کوچک تر منشعب می شوند و در سراسر بدن سفر می کنند.
وقتی که خون وارد کوچک ترین رگ های خونی که مویرگ ها نامیده می شوند و در بافت های بدن یافت می شوند می گردد، مواد مغذی و اکسیژن را به سلول های می دهد و دی اکسیدکربن را دریافت می کند. سپس این خون از طریق سیاهرگ یا ورید به قلب باز می گردد.
سیاهرگ ها مواد زاید را از سلول ها با خود می برند و خون را به قلب برمی گردانند. قلب این خون را به ریه ها پمپ می کند تا در ریه اکسیژن انتخاب و دی اکسید کربن زاید زدوده شود.
دستگاه گوارش
دستگاه گوارش از اندام هایی تشکیل شده که غذا را به پروتئین ها، ویتامین ها، مواد معدنی، کربوهیدرات ها و چربی ها که بدن برای به دست آوردن انرژی به آنها نیاز دارد تجزیه می کنند.
بعد از این که غذا جویده و بلعیده می شود، از مری پایین می رود و وارد معده می شود، جایی که در آن به وسیله اسیدهای قوی معده بیشتر تجزیه می شود.
غذا از معده به روده کوچک می رود. روده کوچک جایی است که غذای ما به مواد مغذی تجزیه می شود که این مواد مغذی می توانند از طریق برآمدگی های مومانندی وارد جریان خون شوند. مواد غذایی اضافی ای که بدن به آنها نیاز ندارد یا نمی تواند آنها را هضم کند تبدیل به مواد زاید می شوند و از بدن دفع می شوند.
دستگاه غدد درون ریز
سیستم غدد درون ریز از گروهی از غدد تشکیل شده. این غدد قاصدانی به نام هورمون ها را تولید می کنند که مسافت هایی طولانی را طی می کنند. هورمون ها مواد شیمیایی ای هستند که عملکردهای مختلف بدن از جمله سوخت و ساز، رشد بدن و رشد جنسی را کنترل می کنند.
غدد که شامل غده هیپوفیز، غده تیروئید، غده پاراتیروئید، غدد فوق کلیوی، غده تیموس، غده پینه آل، غده پانکراس (لوزالمعده)، تخمدان و بیضه ها می شوند، هورمون ها را به طور مستقیم وارد جریان خون می کنند. جریان خون هم هورمون ها را به اندام ها و بافت های سراسر بدن انتقال می دهد.
دستگاه ایمنی
دستگاه ایمنی، سیستم دفاعی بدن ما در برابر عفونت ها و بیماری ها است. اندام ها، بافت ها، سلول ها و فراورده های سلولی با هم کار می کنند تا به موجودات خطرناک (مثل ویروس ها و باکتری ها) و موادی که ممکن است از محیط وارد بدن شوند واکنش نشان دهند. سه نوع سیستم پاسخ در دستگاه ایمنی بدن وجود دارد که عبارتند از: پاسخ تشریحی، پاسخ التهابی و پاسخ ایمنی.
پاسخ تشریحی از لحاظ جسمی جلوی ورود مواد تهدیدکننده به بدن ما را می گیرد. مثال ها از سیستم تشریحی غشاهای مخاطی و پوست است. اگر مواد تهدید کننده پیشروی کنند پاسخ التهابی در وضع حمله قرار می گیرد.
سیستم التهابی به این صورت کار می کند که به دفع مهاجمان از بدن می پردازد. عطسه، آبریزش بینی و تب نمونه هایی از کار سیستم التهابی در هنگام فعالیت است. بعضی اوقات هم با این که شما احساس خوبی ندارید، سیستم التهابی در حال مبارزه با بیماری است.
موقعی که پاسخ التهابی شکست می خورد، پاسخ ایمنی به کار می افتد. پاسخ ایمنی بخش مرکزی دستگاه ایمنی است و از گلبول های سفید خون تشکیل شده که با جذب آنتی ژن ها با عفونت می جنگد. آنتی ژن سم یا سایر مواد خارجی است که باعث پاسخ ایمنی بدن می شود.
حدود یک چهارم گلبول های سفید خون که لنفوسیت ها نامیده می شوند به غدد لنفاوی مهاجرت می کنند و آنتی بادی تولید می کنند که با بیماری ها مبارزه می کند. آنتی بادی یک پروتئین خون است که در پاسخ و در مقابله با یک آنتی ژن خاص تولید می شود.
دستگاه لنفاوی
دستگاه لنفاوی هم یک سیستم دفاعی برای بدن است. دستگاه لنفاوی موجوداتی که باعث بیماری می شوند را فیلتر می کنند و از صافی می گذرانند. دستگاه لنفاوی گلبول های سفید خون را تولید می کنند و همچنین آنتی بادی هایی برای مقابله با بیماری ها به وجود می آورد. همچنین دستگاه لنفاوی مایعات و مواد مغذی را در بدن توزیع می کند و مایعات و پروتئین های مازاد را تخلیه می کند به طوری که بافت ها متورم نمی شوند.
دستگاه لنفاوی از شبکه ای از رگ ها تشکیل شده که به گردش مایعات بدن کمک می کند. این رگ ها مایعات اضافی فضاهای بین بافت ها و اندام ها را با خود می برند و به جریان خون باز می گردانند.
دستگاه عضلانی
دستگاه عضلانی از بافت هایی تشکیل شده که با دستگاه اسکلتی کار می کنند تا حرکات بدن را کنترل کنند. برخی از عضلات -مانند آنهایی که در بازوها و پاهای شما هستند- ارادی و اختیاری هستند. به این معنا که شما تصمیم می گیرید چه موقع آنها را حرکت دهید. عضلات دیگر، مثل آنهایی که در معده، قلب، روده ها و اندام های دیگر شما هستند غیرارادی هستند. این به آن معنا است که آنها به طور خودکار و به وسیله دستگاه عصبی و هورمون ها کنترل می شوند. شما اغلب حتی متوجه نمی شوید که آنها در حال کار هستند.
بدن از سه نوع بافت ماهیچه ای درست شده است: اسکلتی، صاف و قلبی. هریک از این بافت های ماهیچه ای این قابلیت را دارند که که منقبض و منبسط شوند که به بدن اجازه حرکت و کار را می دهد.
ماهیچه های اسکلتی به بدن کمک می کنند حرکت کند.
ماهیچه های صاف که غیرارادی هستند و در داخل اندام های بدن مثل معده و روده ها واقع شده اند.
عضله قلب تنها در قلب است و حرکت آن غیرارادی است.
دستگاه عصبی
دستگاه عصبی از مغز، نخاع و اعصاب ساخته شده است. یکی از مهمترین دستگاه ها در بدن شما، یعنی دستگاه عصبی، سیستم کنترل بدن شما است. دستگاه عصبی ایمپالس های عصبی را به سراسر بدن می فرستد، از سراسر بدن دریافت می کند و پردازش می کند. این ایمپالس های عصبی به ماهیچه ها و اندام های شما می گویند که چه باید بکنند و چگونه به محیط پاسخ دهند. سه بخش در دستگاه شما وجود دارد که با هم کار می کنند. دستگاه عصبی مرکزی، دستگاه عصبی محیطی و دستگاه عصبی خودکار.
دستگاه عصبی مرکزی شامل مغز و نخاع است. دستگاه عصبی مرکزی ایمپالس های عصبی می فرستد و اطلاعات اندام های حسی را تجزیه و تحلیل می کند که همین درباره چیزهایی که می بینید، می شنوید، می بویید، مزه می کنید و احساس می کنید به مغز شما می گوید. ایمپالس عصبی موجی از تحریک شیمیایی و فیزیکی در طول یک رشته عصبی و در پاسخ به یک محرک است.
دستگاه عصبی محیطی شامل اعصاب کرانیواسپانیال است که به خارج از مغز و نخاع منشعب می شوند. دستگاه عصبی محیطی ایمپالس های عصبی را از سیستم عصبی مرکزی به ماهیچه ها و عضلات و غدد می برد
دستگاه عصبی خودکار حرکات غیرارادی مثل ضربان قلب و هضم غذا را تنظیم می کند.
دستگاه تولید مثل
دستگاه تناسلی به انسان ها اجازه می دهد که بچه دار شوند. اسپرم مرد، تخمک زن را در لوله فالوپ بارور می کند. تخمکی که در لوله فالوپ بارور شده رهسپار رحم می شود. رحم جایی است که جنین در طول یک دوره نه ماهه در آن پرورش می یابد.
دستگاه تنفس
دستگاه تنفس هوا را به داخل بدن می رساند و دی اکسید کربن را می زداید. دستگاه تنفسی از بینی، نای و ریه ها یا شش ها (جگر سفید) تشکیل شده است. وقتی که شما تنفس می کنید، هوا وارد بینی یا دهان شما می شود و از یک لوله دراز به نام نای پایین می رود. نای به دو لوله به نام لوله های برنشی (نایژه ای) اصلی منشعب می شود که به شش ها می روند. نایژه های اصلی به لوله های حتی کوچک تری به نام نایژک منشعب می شوند.
نایژک ها به کیسه های هوا یا آلوئول تنفسی ختم می شوند. اکسیژن این مسیر را دنبال می کند و از میان دیواره های کیسه های هوا و رگ های خونی عبور می کند و وارد جریان خون می شود. در همان زمان دی اکسید کربن به داخل شش های می رود و بازدم می شود.