نوشته‌ها

ترکیب درزبان فارسی

یکی از فرآیند های پر بسامد واژه سازی در زبان فارسی فرآیند”ترکیب” است.
در این درس ترکیب ” اسم یا بن فعل+اسم” آمده است. کلمات مرکب که براثر فرآیندترکیب حاصل می شوند، کلماتی هستند که اجزای آنها به تنهایی معنی مستقل دارند و پس از ساخت ترکیب و شکل گیری واژه ی جدید، معنای تازه ای می دهند.

مثال:

اسم ➕اسم : مانندکتاب نامه

بن فعل➕اسم :مانند شناسنامه

بازی از جمله فعالیت هایی است که دربرنامه ی درسی زبان آموزی مورد تاکید است؛ زیرا فراگیران در بازی به ارتقای درک شنوایی و رشد و پرورش قوه ی بیان، دست می یابند و یاد می گیرند که با یکدیگر فکر کنند و به افکار خود سامان بدهند و به حل مسائل با مشارکت یکدیگر برآیند. در پایه ی چهارم، بازی های زبانی همراه با تحرک و نشاط مورد نظر است. تدریس کلمات مرکب(کلمه+نامه( در قالب بازی نیز به یادگیری آسان آن می انجامد.

مثال :
کلمات مختلفی از ترکیب درست و نادرست (کلمه + نامه) روی مقواهای گرد بنویسید و در حیاط مدرسه روی دیوار نصب کنید. از بچه ها بخواهید در قالب مسابقه “دارت” را به سوی ترکیبات نادرست نشانه بگیرند. گروهی که زودتر کار خود را به انجام رساند، برنده اعلام می شود.

قانون جدانویسی برای واژگان مرکب و موارد آن این قانون چنین بود:
اجزای واژگان مرکب جدا، اما در بی‌فاصله نوشته ‌می‌شوند.
اما ممکن است شناخت واژگان مرکب و تشخیص آن‌ها برای برخی خوانندگان مشکل باشد. یک راه ساده در مطلب امروز آمده‌است، شاید با یادگیریِ این فرمول‌ها، نگارش آن‌ها ساده‌تر شود.
واژگان مرکب
از نظر ساختاری می‌توانیم واژگان مرکب را به چهار گروه تقسیم کنیم:

نخست، واژگان مرکبی که یک جزء آن‌ها، ماده‌ی (بن) فعلی‌ست؛ مانند:
دل‌آور، سرافراز، دانش‌جو، دانش‌آموز، فرمان‌دار، بدخواه، فریادرس، نام‌آور، نام‌دار، سرنوشت‌ساز، بهره‌برداری، چشم‌داشت، بزرگ‌داشت، یادگرفتن، آرایش‌کردن، خدابیامرز، خودباخته، راه‌نما، ره‌نمود، داغ‌دیده، آزادی‌خواه، استقلال‌طلب، زبان‌شناس
شناخت این گروه آسان است. کافی‌ست اجزای واژه‌ی مرکب را جابه‌جا کنید و پس از ماده‌ی فعلی، «ـَـنده‌ی» اضافه نمایید. باید ترکیب معنادار و به همان معنای پیش از جابه‌جایی باشد؛ برای نمونه:

دانش‌آموز ← آموزنده‌ی دانش
فریادرس ←رسنده‌ی فریاد

دوم، واژگان مرکبی که از ترکیب ۲ اسم، یا صفت و اسم ساخته شده‌اند؛ مانند:

شیرمرد، بیداردل، نیک‌دل، نیکوکار، شادمان [مان= خانه]، گران‌بها، پری‌چهره، سیاست‌مدار، دولت‌مرد، کتاب‌خانه، فرهنگ‌سرا، سست‌اراده، سربلند، آیین‌نامه

سوم، گروهی از واژگان مرکب هستند، که میان اجزایشان، می‌توان خط تیره گذاشت؛ مانند:

سوسیال-دموکرات، اقتصادی-سیاسی، فرهنگی-هنری، علمی-کاربردی
چهارم، این گروه واژگان مرکب، از ترکیب سه‌ یا چهار واژه ساخته شده‌اند، که اغلب یکی از این سه واژه، حرف است؛ مانند:

دست‌اندرکار، سرهم‌نویسی، بخورونمیر، همه‌چیزدان، ازمابهتران، ازخودراضی، دست‌ودل‌باز
تقسیم‌بندیِ دیگری که در مورد واژگان مرکب انجام می‌شود، به نوع آن‌ها مربوط است:

۱- اسم مرکب؛
۲- صفت مرکب؛
۳- فعل مرکب؛
۴- قید مرکب؛
۵- حرف اضافه‌ی مرکب.

این تقسیم‌بندی در نگارش واژه تأثیری ندارد و چون مطلبِ این بار، به دستور خط در حوزه‌ی جدانویسی مربوط است، از بیان آن خودداری می‌کنیم.

تمرین:
در این دو متن خبری، واژگان مرکب با کشیدن خط زیر آن‌ها و توضیحی درمورد ساختارشان در میان قلّاب مشخص شده‌اند.
نکته‌ این‌که، متن‌ها ویرایش نیز شده‌است، که می‌توانید با اصل متن در سایت خبریِ ایرنا مقایسه نمایید:
تهران- ایرنا- رییس سازمان مدیریت و برنامه‌ریزی [ترکیب اسم و ماده‌ی مضارع و پسوند] کشور اعلام کرد: «میزان تورم سالیانه از ۱۰٫۲درصد در اردیبهشت‌ماه [ترکیب دو اسم] به ۹٫۵ درصد در پایان خردادماه کاهش یافت [ترکیب اسم و فعل].»
به گزارش ایرنا، محمدباقر [ترکیب صفت] نوبخت [ترکیب صفت و اسم] در جلسه علنیِ امروز (سه‌شنبه) [ترکیب دو اسم] مجلس شورای اسلامی با بیان گزارشی از وضعیت اقتصادیِ کشور با یادآوری [ترکیب اسم و ماده‌ی فعلی و پسوند] این‌که [ترکیب ضمیر و حرف] میزان تورم در سه سال گذشته روند کاهنده داشته‌است، اظهار داشت: «کاهش تورم یک‌ساله [ترکیب دو اسم و پسوند] و تک‌رقمی‌شدن [ترکیب دو اسم، پسوند و مصدر] آن موفقیت بزرگی‌ست.»
وی ادامه داد: «میزان تورم نقطه‌به‌نقطه [ترکیب دو اسم و یک حرف] نیز از ۶٫۸ درصد در اردیبهشت‌ماه به ۶٫۱ درصد در خردادماه تقلیل یافت.»
نوبخت ابراز امیدواری کرد که به‌زودی گزارشی از روند رشد اقتصادی کشور به نمایندگان مجلس تقدیم کند.
وی در عین حال افزود: «البته آمار رشد اقتصادی در سه‌ماهه [ترکیب دو اسم و یک پسوند] چهارم سال گذشته از رشد مثبت ۲درصدی حکایت دارد که نسبت به یک درصد سالیانه، نیز نسبت به منفی ۶٫۸ درصد در آغاز سال ۱۳۹۲ آماری مطلوب است.»
تهران- ایرنا- رییس مجلس شورای اسلامی از اقدام وزارت اطلاعات در خنثاسازی[۱] [ترکیب صفت و ماده‌ی مضارع و پسوند] توطئه‌های اخیر تروریست‌ها تشکر کرد [ترکیب اسم و فعل] و گفت: «مجلس شورای اسلامی از اقدامات وزارت اطلاعات در ایجاد امنیت پای‌دار [ترکیب اسم و ماده‌ی مضارع] حمایت می‌کند [ترکیب اسم و فعل].
به گزارش خبرنگار پارلمانی ایرنا، علی لاریجانی در بخش دیگری از سخنانش در آغاز جلسه علنیِ امروز- سه‌شنبه- مجلس شورای اسلامی افزود: «لازم می‌دانم به سربازان [ترکیب اسم و صفت] گم‌نام[۲] [ترکیب صفت و اسم] امام زمان (عج) در وزارت اطلاعات که توانستند توطئه‌های اخیر تروریست‌ها را خنثا کنند، سپاس بگویم.»
وی تأکید کرد: «مجلس شورای اسلامی، امنیت ملّت را در اولویت کار خود قرار داده‌است [ترکیب اسم و فعل] و از اقدامات وزارت اطلاعات در ایجاد امنیت پای‌دار[۳] پشتیبانی خواهد کرد [ترکیب اسم و فعل].
رییس مجلس شورای اسلامی، هم‌چنین [ترکیب حرف و ضمیر] درباره پیروزیِ مردم عراق علیه تروریست‌ها در فلوجه گفت: «این پیروزی را به این ملّت عزیز و رشید، و مسؤولان دولت عراق تبریک می‌گویم.»

لاریجانی با تأکید

بر این‌که فلوجه یک مسأله مهم در سال‌های اخیر بوده‌است،
اظهار داشت [ترکیب اسم و فعل]: «در سال‌های اخیر حوادث بسیار نگران‌کننده [ترکیب دو صفت] در منطقه، به‌ویژه در عراق رخ داد، که کانون این مسأله در فلوجه بود. لذا این دژی که تروریست‌ها برای خود درست کرده بودند [ترکیب صفت و فعل]، با اقدامی سنجیده، حساب‌شده [ترکیب اسم و ماده‌ی ماضی و پسوند] و طرّاحیِ مردم و نیروهای مسلح عراق از دست تروریست‌ها خارج [حذف شد به قرینه: خارج شد، ترکیب اسم و فعل]، و به مردم عراق بازگردانده شد.

انواع ترکیب ها درادبیات فارسی(فارسی ششم)

ترکیب ها دو نوع میباشند:

۱) ترکیب وصفی ( اسم + صفت )

۲) ترکیب اضافی ( اسم + اسم یا اسم + صمیرمنفصل من،تو،او،ما،شما،ایشان )

عزیزان قبل از این که بچه ها مستقیم ترکیب اضافی یا وصفی را بدانند اول باید اسم و صفت را تشخیص دهند
اسم:کلمه ای که برای نامیدن انسان،حیوان و اشیا بکار برده میشود

صفت:ویژگی یک چیز و نشان میدهد
یکی از مهمترین نشانه های تشخیص صفت استفاده از پسوند های ( تر یا ترین ) به آخر کلمه است
نکته:زمانی که دو اسم کنار هم یا اسم و صفت کنار هم قرار بگیرد. و وسط آنها کسره قرار بگیرد یک ترکیب را میسازند.
برای تشخیص ترکیب وصفی از اضافی راهایی وجود دارد که در اینجا به سه روش اشاره میکنیم که خیلی مهم هستند.

۱) به آخر ترکیب تر یا ترین اضافه میکنیم اگر معنی دهد وصفی در غیر این صورت اضافی

مثال:کتاب خوب + تر یا ترین
کتاب خوب تر یا خوب ترین کتاب پس ترکیب وصفی است
دست پدر + تر یا ترین معنی نمیدهد پس ترکیب اضافی

۲) به اول ترکیب ( این ) و وسط ترکیب ویرگول و آخر ترکیب است اضافه میکنیم اگر معنی دهد وصفی در غیر این صورت اضافی

مثال:کوه بلند : این کوه،بلند است ترکیب وصفی

۳) وسط ترکیب ( خیلی یا بسیار ) اضافه میکنیم در صورت معنی وصفی غیر این صورت اضافی

مثال: مداد علی : مداد خیلی علی،چون معنی نمیدهد اضافی است.

چگونه ترکیبات وصفی و اضافی را از هم تشخیص دهیم؟

۱- در بین موصوف و صفت می توانیم حرف” ی” بیاوریم . مانند: درخت زیبا که می توان گفت: درختی زیبا. در بین مضاف و مضاف الیه نمی توانیم” ی “بیاوریم .مانند :” دفتر امین ” ؛ در اینجا نمی توان گفت: “دفتری امین.”
۲- در بین مضاف و مضاف الیه می توان « این » و آن » اضافه کرد مانند : “برگ درخت” :”برگ این درخت” یا “مدیر آن مدرسه. ” اما در بین صفت و موصوف نمی توانیم صفت اشاره « این » و « آن » اضافه کنیم .
مانند :” درخت زیبا “که نمی توانیم بگوییم:” درخت این زیبا یا درخت آن زیبا ”
۳- اگر به صفت ،”تر” اضافه کنیم کلمه ی جدید معنی دار خواهد بود مانند :
“دانش آموز کوشا” که اگر به آن تر اضافه کنیم می شود:
” دانش آموز کوشاتر” که معنی می دهد. درحالی که اگر” تر” به مضاف الیه بپیوندد ، معنی نخواهد داشت.
مانند:” درکلاس تر “که معنی نمی دهد.
۴-اگر کسره صفت و موصوف را برداریم و فعل “است” را به آن اضافه کنیم جمله ای معنی دار ساخته می شود. مانند : آموزگار مهربان+ است که می شود: “آموزگار ,مهربان است.” اما مضاف و مضاف الیه چنین نیست . مانند “کفش فاطمه + است” که می شود :”کفش, فاطمه است” و جمله ما در این شکل درست نیست.

اضافه ی تشبیهی :

تشبیهی است که در آن ” مشبه ” و “مشبه به”
به هم اضافه شده باشند و در این صورت ادات تشبیه و وجه شبه ، محذوف است . به این گونه تشبیه در علم بیان ، تشبیه بلیغ می گویند .
اضافه ی تشبیهی، یک ترکیب اضافی( مضاف + نقش نمای اضافه + مضاف الیه ) است که در آن رابطه ی شباهت و همانندی وجود دارد.
مثال :
قد سرو : قد مانند سرو ، بلند است.
لعل لب : لب مانند لعل ، سرخ است .

هست ” طومار دل ” من به درازای ابد
برنوشته ز سرش تا سوی پایان : ” تو مرو ”
مولانا

طومار دل : اسم + نقش نمای اضافه + اسم
بنابراین ترکیب اضافی داریم.
دل : مشبه
طومار : مشبه به
دل همچون طومار است ، بنابراین اضافه ی تشبیهی داریم.

“درخت دوستی” بنشان که کام دل به بار آرد
“نهال دشمنی” برکن که رنج بی شمار آرد
حافظ

درخت دوستی : ترکیب اضافی
دوستی : مشبه ، درخت : مشبه به
درخت دوستی : اضافه ی تشبیهی
نهال دشمنی : ترکیب اضافی
دشمنی : مشبه ، نهال : مشبه به
نهال دشمنی : اضافه ی تشبیهی

صفت ها عبارتند از .
۱٫تمام رنگ ها سبز آبی نیلی …درختان سبز .ترکیب وصفی
۲ِ. تمام اعداد براساس پسوندomوomen. چهارم ششم.دوازدهم…کلاس ششم ترکیب وصفی…اعداد پیش از اسم .ترکیب وصفی مانند صد گیاه. یک دسته ….
۳٫تمام مشاغل ..رفتگر.بنا نجار…..مردهیزم شکن .وصفی
۴٫ تمام جنس ها.چوبی فلزی .شیشه ای پلاستیکی سفالی کاغذی.. مداد چوبی .کوزه ی سفالی ..تر کیب وصفی.
نکته ی مهم .اسم +ی=صفت
مانند بهار+ی =بهاری ..صفت
باد بهاری…وصفی
صفت+ی=اسم
خوب +ی=خوبی.اسم
جوان +ی=جوانی .اسم
چراخوبی وجوانی اسم میشن
زیرا می توانیم جمع ببندیم
خوبی ها جوانی ها
دوران جوانی ترکیب اضافی.
صفت به تنهایی معنا نمیدهد

سرخ است —- در این جا سرخی را به سیب نسبت داده ایم.
نکته : به ترکیبی که اسم با صفت خود می سازد ، ترکیب وصفی می گویند

نکته بسیار مهم :
در زبان فارسی موصوف چه مفرد باشد چه جمع ، صفت آن همیشه به صورت مفرد می آید .
تمامی رنگ ها صفت هستند .

تهیه وتنظیم:یوسف رحیمی

www.moallemshop.com