زندگی اجتماعی موریانه ها

زندگی اجتماعی موریانه ها

موریانه یکی از پدیده های شگفت آفرینش است. با مطالعه زندگی موریانه، نکته های بسیار جالب و ارزنده ای به چشم می خورد و از این رهگذر، گوشه ای از رمز و راز هستی بر انسان آشکار می شود و چه بسا گامی مؤثر در جهت بندگی خالصانه او به درگاه پروردگارش باشد. پروردگاری که با کلک ( قلم ) سحرآمیز خود، تابلوهای کشف ناشده و بدیعی از قدرت بی کران خویش را در برابر چشمان سر و عقل جست وجوگر بشر به نمایش گذارده است و در موریانه ای ناچیز و ضعیف توانایی ها و استعدادهای ویژه ای نهاده است، و جلوه ای از عظمت بی انتهای خود را در آفرینش آن به تماشا گذاشته است.

خداوند در قرآن کریم در کلامی زیبا می فرماید :

هُوَ اللّهُ الْخالِقُ الْبارِیُ الْمُصَوِّرُ لَهُ اْلأَسْماءُ الْحُسْنی یُسَبِّحُ لَهُ ما فِی السَّماواتِ وَ اْلأَرْضِ وَ هُوَ الْعَزیزُ الْحَکیمُ . (حشر: ۲۴)

اوست پروردگار جهان که خالق و به وجود آورنده و صورت بخش موجودات است. [مهم ترین و] زیباترین نام ها از آن اوست. موجودات آسمان ها و زمین همواره تسبیح او گویند و خداوند، عزیز و حکیم است.

موریانه ها حشراتی با هنرهای معماری پیشرفته

باید موریانه ها را به حق مهندسین معمار نامید. نوع زندگی و تکثیر و ساخت کلنی (لانه) و نظم و ترتیبی که در ساخت کلنی خود بوجود می آورد این حشره را مبدل به یکی از اعجاب انگیزترین مخلوقات خدواند نموده است . تکثیر فوق العاده زیاده ملکه (هر ثانیه ۲ عدد ) این حشره را به یکی از تولید کننده ترین مخلوقات زنده تبدیل نموده است .

شرایط زیستی و طاقت فرسای این حشره در ساخت کلنی هایی که حتی بشر امروزی از ساخت آنها عاجز می باشد لقب برازنده ای را به این حشره می دهد . به نحوی که اگر انسان بخواهد برج ساختمانی را که موریانه با توجه به جسمی که دارد بسازد بایستی ساختمانی با ۲۴۰۰ طبقه بسازد که در شرایط فعلی در قدرت بشر ساخت این ساختمان غیر ممکن می باشد. با توجه به پیشرفت علوم ابنیه سازی حتی امکان دسترسی به این چنین ساختمانی شاید تا ۱۰۰ سال آینده نیز غیر ممکن باشد .

البته اگر هم روزی بتواند این چنین ساختمانی بسازد نمی تواند امکان یک سیستم شهری را در آن پیاده نماید در حالی که در برجهای موریانه کلیه تقیسمات شهری و روستایی به درستی طراحی شده است. مکانهای ساخت برجهای خنک کننده و سیستم تهویه مطبوع ،مدرسه ، ارتش ، پلیس ، کودکستان ، انبارهای سیلوی مواد غذایی و…. کلیه این امور در برجهایی می باشند که مساحت حجم آنها گاهی به عمق ۵ متر و با عرض ۸ متر می تواند تشکیل شهری را بدهد که اگر بخواهیم در مورد هر بخش از زندگی این حشره اشاره نماییم بایستی کتابی جداگانه را به این امر اختصاص دهیم.

مطالعه در کشورعجیب، منظم و دو سه میلیونی موریانه ها، همچنین بررسی ارتباط دائم آنها با یکدیگر، بیانگر این حقیقت است که موریانه ها هم حرف می زنند و هم زبان مخصوص به خود دارند.

لانه موریانه ها که نیمی از آن در زیرزمین و نیمی از آن روی زمین است، مخروطی شکل و با ارتفاع شش الی هشت متر از دور دیده می شود. در هر یک از این لانه ها یک ملکه وجود دارد که حدود ده تا پانزده سال عمر می کند و در بعضی ها تا ۵۰ سال نیز می رسد و هر سال تعداد فرزندان وی زیاد می شود. چرا که ملکه هر دو ثانیه یک تخم می گذارد.

ساختمان خانه موریانه ها  دارای چندین طبقه است که در ورودی آن، برخلاف ساختمان های بشری، در بالای عمارت قرار دارد. طبقات و ساختمان خانه موریانه ها به شرح زیر است:

طبقه اول : ورودی

طبقه دوم : خوابگاه تابستانی کارگران

طبقه سوم : اطاق نهار خوری تابستانی

طبقه چهارم : انبار آذوقه

طبقه پنجم : سرباز خانه

طبقه ششم : مقر تابستانی ملکه

طبقه هفتم : انبار تره بار

طبقه هشتم : آغل حیوانات شیرده  (موریانه ها شته درختان را اسیر کرده، به لانه خود برده،از آنها مراقبت می کنند و از شیره و عصاره ای که این شته ها می سازند، استفاده می کنند)

طبقه نهم : اطاق بچه ها

طبقه دهم : اطاق بازی

طبقه یازدهم : بیمارستان و تأسیسات پزشکی

طبقه دوازدهم : خوابگاه زمستانی کارگران و گورستان

طبقه سیزدهم : مقر زمستانی ملکه

اگر این کشور عجیب دو سه میلیونی را خطری تهدید کند، بلافاصله همه موریانه ها به وسیله ماموران انتظامات یا فرد مطلع با خبر شده وآماده مقابله با خطر می گردند.

تعویض موریانه نگهبان و احوالپرسی آنان

سربازان نگهبان در ورودی به لانه، به پاسداری مشغول اند و لحظه ای غفلت نمی کنند. این سربازان ریز به محض احساس خطر، دیگران را خبر می کنند. نگهبانان در فواصل معین و دقیق عوض می شوند، از اینجا می توان استنباط نمود که موریانه قادر به تشخیص وقت است. همچنین از نزاکت و ادب نیز بی بهره نیستند، هنگامی که همدیگر را ملاقات می کنند، به هم نزدیک شده و بینی به همدیگر می مالند. مثل اینکه می خواهند یکدیگر را بشناسند یا سلام و احوالپرسی کنند. پس از آن خداحافظی کرده و به راه خود ادامه می دهند.

اعلام خطر موریانه ها

موریانه ها برای اینکه خطر را به سایرین اطلاع دهند، سرشان را به دیواره چوبی لانه خود میکوبند، در نتیجه ارتعاشی در داخل محفظه خالی درخت ایجاد شده و سایر موریانه ها آگاه می گردند. دارکوب ها وقتی می خواهند به طعام لذیذی از موریانه دست یابند، چند بار به درخت پوسیده ای نوک می زنند، ضربه های وارده در داخل حفرات و لانه موریانه ها ارتعاشاتی شبیه به آنچه گفته شد، به وجود می آورد و موریانه ها به خیال اینکه خطری آنها را تهدید می کند، از یک سمت لانه راه فرار اختیار می کنند. اما دارکوب با زبان باریک و چسبناک خود راه را بر آنها می بندد و دام چرب و نرمی برایشان می گستراند.

گفتگو با گرسنه ها  

موریانه ها مانند مورچه ها در تمام امور با هم همکاری می کنند. این همکاری دلالت بر ارتباط مستقیم و دقیق همه آنها با یکدیگر دارد. به عنوان مثال در جامعه موریانه ها گرسنه وجود ندارد. یعنی گرسنه با سیر تماس می گیرد و احتیاج خود را با او در میان می گذارد. خمیری که موریانه های مأمور تهیه غذا از چوب می سازند، پیش از آن که کاملاً هضم شود، از ده معده مختلف عبور می کند. تقسیم آن بنا بر قاعده بسیار صحیحی انجام می گیرد. هر قدر موریانه ای گرسنه تر باشد، از محتوای” معده اجتماع” خود کمتر به دیگران می دهد و در عوض ازعابرین، بیشتر خوراک هضم شده می گیرد. اگر موریانه ای که بسیار گرسنه است، با موریانه ای که گرسنه تر از خود او است برخورد نماید، بدون تأمل، قسمتی از غذای کمی که در معده دارد را به او می دهد. بدین طریق شرایط تغذیه در تمام کشور موریانه ها یکسان است. در جوار موریانه های سیر موریانه گرسنه ای وجود ندارد. در کشور آنها فقیر و ثروتمند نیست. آنها با این روش بسیار هوشمندانه و ساده، جامعه کاملی را بنا نهاده اند . به علاوه بد نیست بدانیم که تشکیلات جامعه مورچه ها و زنبورها هم همینطور است.

موریانه ها

موریانه ها حشراتی هستند که بدنی نرم دارند و به کندی حرکت می کنند به حکم طبیعت تا پایان عمر در دژ تاریکی که محل اجتماع آنهاست به سر می برند. زیرا در روشنایی آفتاب و فضای باز یارای ایستادگی دربرابر دشمنان بی شمار خود را ندارند. موریانه ها حشراتی هستند اجتماعی که دو نوع از آنها دیده می شود: یک نوع در داخل چوب های منازل زندگی می کنند و نوع دیگرمخصوص نواحی استوایی بوده و در بیابان ها برای خود مسکن می سازند و طول خانه هایشان گاهی به ۵ متر و قطرش به ۸ متر می رسد و بسیار هم سخت است، بطوری که باکلنگ هم شکسته نمی شود.

در حالت کلی موریانه ها، شاه، ملکه،شاهزاده، کارگر و سرباز دارند و اگر تپه آنها را بشکافید همه اینها را از هم تشخیص خواهید داد. تعداد زیادی از موریانه ها با استفاده از چوبهای جویده شده و یا گل لانه های بزرگی درست می کنند. این لانه ها بسیار اصولی ساخته شده و برای ساخت آنها موریانه وظیفه مشخصی دارد. معمولاً موریانه ها در درون لانه هایشان پنهان میشوند، ولی در صورتی که کسی مزاحم آنها شود یا برای تشکیل اجتماع جدید قصد پروازداشته باشند، از لانه هایشان بیرون می آیند.

تنوع موریانه ها در هر دسته

امروزه در حدود دو هزار گونه موریانه دردنیا می شناسیم که در مناطق گرمسیر و نیمه گرمسیر فراوانند یکی از نمونه های بزرگ و معروف آن موریانه تپه سیاه است که در دماغه امید (جنوب افریقا) به سر می برند ونام علمی آن آمی ترمز آتلانتیکوس است. گونه دیگری که خیلی نزدیک به این نوع ودارای عادات مشابه است در افریقا و همچنین در استرالیا و بعضی نواحی آمریکا و هندوستان و مالایا و سواحل مدیترانه یافت می شود. البته بطور عمده در سراسر ایالات متحده آمریکا و نیز در قسمت جنوبی کانادا یافت می شود. در اروپا تا مناطق شمالی این قاره مثلاً تا پاریس و وین جای زیست موریانه است، اما پرشمارترین موریانه ها در مناطق باران خیز مدارگانی یافت می شوند.

در موریانه ها نیز مانند مورچه ها چندشکلی در هر دسته دیده می شود. یعنی در هر اجتماع موریانه تعداد زیادی موریانه های کارگر و و موریانه های مدافع یا سرباز موجود هستند. وظیفه کارگران تهیه غذا برای مجتمع است، یعنی چوب را می خورند و سپس گوارده آن را در اختیار دیگر موریانه هاقرار می دهند. سربازان بال ندارند، کور هم هستند، ولی با این وصف جنگجویان دلیری به شمار می روند. موریانه ملکه می تواند تا سی هزار تخم در یک روز بگذارد. او قادربه حرکت نیست و برای زنده ماندن کاملاً به موریانه های کارگر متکی است. بعضی ازموریانه های ملکه می توانند تا ۵۰ سال زندگی کنند.

ساختار بدن موریانه ها

بسیاری از مردم موریانه را با مورچه سفیداشتباه می گیرند. اگر چه موریانه ها نیز مانند مورچه ها جانورانی اجتماعی هستند،ولی به کلی با آنها تفاوت دارند. موریانه کمری کلفت، رنگی روشن و شاخکهای یکنواخت و خمیده دارد. شکل هر موریانه به نوع وظیفه اش در اجتماع موریانه ها، بستگی دارد.برای مثال کارگرانی که وظیفه غذا دادن و تمیز کردن ملکه را به عهده دارند، معمولاًکور بوده و بدون بال هستند و دستگاه تناسلی هم ندارند. فقط موریانه نر دارای ۴ بال است و بیش از چند روزی زندگی نمی کند، یعنی پس از جفت گیری با نر تنها فرد ماده(ملکه) است که در اجتماع موریانه ها زندگی می کند و دارای شکمی بزرگ است و کارش فقط تخم گذاری است.

در دستگاه گوارش موریانه ها که از چوب استفاده می کنند، عده ای از تک یاختگان از دسته فلاژله ها به نام «پلی ماستیژین»زندگی می کنند که با موریانه ها زندگی اشتراکی دارند، بدین نحو که این تک سلولی هادیاستازی به نام سلولاز ترشح می کنند که موجب هضم و نرم شدن چوبها می شود و در اینحالت موریانه ها چوبهای نرم شده را می خورند.

تپه های موریانه ای و زندگی اجتماعی موریانه ها

تپه های موریانه ای که به وسیله موریانه های تپه سیاه ساخته می شوند ممکن است به شکل لکه های نمایانی در تمام نقاط دامنه های کوهستانی جنوب غربی دماغه امید دیده شوند. سطح هر تپه درست مانند سطح خارجی مغز دارای برجستگیها و شیارهای مخصوصی است. بزرگ ترین آنها در حدود ۶۰ سانتیمتربلندی دارد و پهنای قاعده آن نیز به ۶۰ سانتیمتر می رسد اگر یکی از آنها رابشکافیم دیده می شود که داخل آن مانند اسفنج است و از تعداد زیادی اتاقک تشکیل شدهکه عرض هر کدام از آنها ۲.۵ سانتیمتر است و با دریچه های کوچک راه دارد.

گرچه در یک تپه موریانه ای بزرگ ممکن استبیش از ۵۰۰۰۰ موریانه زندگی کنند ولی داخل آن همیشه تمیز است. این تمیزی به ایندلیل است که موریانه ها مدفوعات خود را به منزله سیمان در ساختن دیواره های تپه واتاقکها بکار می برند و لاشه ها را نیز می خورند و مصرف می کنند. بیشتر ساکنین تپه حشرات کوچکی به طول ۵ میلیمتر هستند که سرهایی سفید و بدنی به رنگ خاکستری تیرهدارند. اینها کارگرها را تشکیل می دهند کارگرها ممکن است نر یا ماده باشند اندام تناسلی آنها رشد نمی کند و فعالیتی ندارد و فقط اثری از آن باقی است موریانه های کارگر کاملاً کورند و کارشان جمع آوری غذا و رسیدگی به بچه ها و پرستاری از شاه وملکه و شاهزاده هاست.

موریانه ملکه می تواند تا ۳۰۰۰۰ تخم دریک روز بگذارد او قادر به حرکت نیست و برای زنده ماندن کاملاً به موریانه های کارگر متکی است بعضی از موریانه های ملکه می توانند تا ۵۰ سال زندگی کنند که ازطول عمر همه حشرات دیگر بیشتر است. افراد دیگری که در حدود یک دهم ساکنین تپه راتشکیل می دهند و با کارگران تفاوت دارند سربازها هستند که رنگشان زرد و سرشان بیضی شکل است و یک جفت آرواره بلند و نوک تیز دارند که سلاح آنها را تشکیل می دهد کارآنها دفاع در برابر هجوم دشمنان خارجی است. سربازها در کار کارگرها شرکت ندارندولی همیشه برای حمله به دشمنانی که می خواهند به زور وارد جایگاه آنها شوند آماده اند. بزرگ ترین دشمن موریانه ها، مورچه ها هستند که اگر آنها را بگیرند فورا میکشند و لاشه شان را برای تغذیه به لانه خود می برند.

لانه سازی

در مناطق مدارگانی، بسیاری از موریانه ها لانه سازی می کنند. لانه هایی به صورت تپه ها و گنبدها که حدود ۲۰ متر وسعت وارتفاعی شاید بیشتر از ۱۰ متر از سطح زمین دارند. برخی دیگر از موریانه ها درخت آشیان هستند، یعنی آشیانه هایی به اندازه های گوناگون معمولاً به بزرگی یک توپ بستکبال،بر فراز درختان می سازند. موریانه ها در داخل چنین آشیانه هایی خود را از خطر حمله پرندگان، سوسمارها، عنکبوت ها و مورچه ها مصون می دارند.

آشیانه برخی از موریانه های افریقایی مانندچتر است، طوری که آب باران به اطراف آن سرازیر می شود. دسته ای دیگر از موریانه ها، لانه خود را به گونه ای می سازند که دمای درون آن هماهنگ پذیر گردد. لانه وآشیانه سازی موریانه ها نمونه شگرفی از کار غریزی است. این کار بر عهده کارگران نوزاد نهاده شده است. چرا که کارگران تازه تولد یافته هیچگاه در لانه پدر و مادرخود زیست نمی کنند و در نتیجه راهی برای آموختن لانه سازی ندارند

مبارزه و کنترل موریانه ها

با توجه به شناخت اجمالی که از این حشره بوجود آمده است متاسفانه شاهد هستیم که در ایران روشهای متعددی که بسیار هم ناکارآمد است برای نابودی این حشره بوجود آمده است . با توجه به اهمیت موضوع وتعدد گونه های این حشره بر آن شدیم که واحدی را در گروه محققین دفع آفات ایران بوجود آوریم که با ارائه مشاوره رایگان در این خصوص بتوانیم به هم میهنمان خدمت یکوچکی نموده باشیم .

0 پاسخ

دیدگاه خود را ثبت کنید

آیا می خواهید به بحث بپیوندید؟
همین حالا دیدگاه خود را ثبت کنید!

دیدگاهتان را بنویسید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *